ADHD kojarzone jest powszechnie z dziećmi, a nie z dorosłymi, tym bardziej nie z osobami starszymi. Tymczasem wpływa ono nie tylko na codzienne funkcjonowanie osób będących na etapie późnej dorosłości, ale również na procesy starzenia się.
Nowe etapy – nowe wyzwania
ADHD, tak jak każda inna neuroróżnorodność, towarzyszy człowiekowi na każdym etapie jego życia. A każdy z kolejnych etapów niesie ze sobą nowe wyzwania związane z nauką, pracą i relacjami osobistymi. Tak jak dzieci uczą się rozwiązywać konflikty rówieśnicze i pisać litery, nastolatkowie zdobywają wiedzę potrzebną do zdania egzaminu dojrzałości i tworzą pierwsze związki romantyczne, a osoby w średnim wieku doskonalą swoje kompetencje zawodowe, tak również osoby starsze napotykają na swojej drodze takie wyzwania, z którymi dotąd nie musiały się mierzyć. Zdiagnozowanie, zaopiekowanie i zrozumienie swojego ADHD jest bardzo ważne, by mogli sprostać im jak najlepiej, na miarę swoich możliwości.
ADHD a menopauza
Menopauza jest jednym z najbardziej uciążliwych aspektów starzenia się organizmu u kobiet. Wiąże się z nieregularnymi miesiączkami i uderzeniami gorąca. Pochwa robi się bardziej sucha, a libido spada. Może pogorszyć się pamięć i koncentracja. Pojawiają się drażliwość i wahania nastroju, wzrasta ryzyko wystąpienia zaburzeń depresyjnych oraz lękowych. Etap ten szczególnie mocno dokuczliwy jest dla kobiet z ADHD. Spadek poziomu estrogenu sprawia, że objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi znacząco się nasilają. Jeszcze większe stają się trudności z pamięcią, regulowaniem swoich emocji i powstrzymywaniem się od impulsywnych zachowań. ADHD powoduje też, że proces menopauzalny rozpoczyna się szybciej niż u kobiet neurotypowych. Wspomniane objawy menopauzy mogą się przyczyniać do spadku poczucia własnej wartości, irytacji własnymi zachowaniami i niezrozumieniem, co dzieje się z naszym organizmem. Szczególnie trudno jest w sytuacji, kiedy dana kobieta przez lata miała niezdiagnozowane ADHD, które do tej pory udawało się jej maskować i z którym radziła sobie poprzez samodzielnie wypracowane strategie organizacyjne. W trakcie menopauzy one zwykle nie są już wystarczające. Dlatego oprócz wsparcia w przechodzeniu przez menopauzę niezwykle ważne jest, aby jak najwcześniej trafiła ona do specjalisty (psychologa lub psychiatry), który postawi odpowiednią diagnozę i pomoże w zrozumieniu potrzeb wynikających z odmiennego niż u większości osób funkcjonowania mózgu.
Destrukcyjny wpływ braku struktury
Dla wielu osób z ADHD niezbędna dla skutecznego wywiązywania się z codziennych obowiązków i utrzymywania motywacji jest rutyna. Dzieci z ADHD lepiej funkcjonują w szkole, kiedy codziennie zaczynają i kończą lekcje mniej więcej o tej samej porze. Uczą się regularnie, jeśli wiedzą, że każdego dnia mogą zostać przepytane. Dorośli bardziej panują nad obowiązkami zawodowymi, gdy są one powtarzalne, a deadline motywuje ich do dostarczenia szefostwu projektu w wyznaczonym terminie. Wraz z przejściem na emeryturę (w Polsce wiek emerytalny to 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn) rutyna i struktury na ogół zanikają. Jeśli tylko dana osoba nie ma codziennie rano zajęć sportowych czy edukacyjnych (na przykład organizowanych w ramach uniwersytetu trzeciego wieku) znalezienie w sobie motywacji do wychodzenia z domu i uprawiania aktywności fizycznej może być dużo trudniejsze niż wcześniej. Brak tak dokładnego jak do tej pory harmonogramu sprzyja temu, że mylą się ze sobą dni tygodnia i pory dnia. Z kolei nieposiadanie motywacji zewnętrznej nasila prokrastynowanie umówienia się do lekarza czy załatwienia ważnych spraw w urzędzie. Starsza osoba z ADHD, nawet jeśli w dotychczasowym życiu stosunkowo dobrze radziła sobie z łączeniem obowiązków osobistych i zawodowych, może z powodu tak dużej zmiany znaleźć się w kryzysie i zacząć czuć, że traci panowanie nad własnym życiem.
Zupełnie nowe obowiązki
Przejście na emeryturę, chociaż takie jest założenie, nie zawsze oznacza odpoczynek i większą ilość czasu wolnego. Niektóre osoby muszą w trakcie emerytury opiekować się innymi osobami, przede wszystkim wnukami i własnymi rodzicami, którzy nie są w stanie samodzielnie zaspokajać swoich potrzeb. Praca opiekuńcza jest niezwykle obciążająca fizycznie i psychicznie, zwiększa prawdopodobieństwo rozwinięcia się zaburzeń nastroju. Pogarszająca się zdolność koncentracji powoduje, że łatwiej zapomnieć o wykupieniu ważnych leków, pomylić datę spotkania u znajomych czy zostawić okulary w takim miejscu w mieszkaniu, że potem nie można znaleźć ich przez tydzień – a to wszystko wpływa na to, że źle się ze sobą czujemy i coraz bardziej tracimy poczucie własnej skuteczności.
W grupie ryzyka
Osoby z ADHD są bardziej niż osoby neurotypowe narażone na rozwijanie się u nich w późnym wieku różnych chorób. Jest wyższe prawdopodobieństwo, że pojawią się u nich choroby endokrynologiczne, takie jak nadczynność tarczycy. Są również w grupie ryzyka rozwoju demencji – jest niemal trzy razy bardziej prawdopodobne niż w przypadku ogółu społeczeństwa, że się ona u nich pojawi! Dlatego tak ważna jest psychoedukacja i farmakoterapia oraz prowadzenie zdrowego stylu życia, który sprzyja zachowaniu sprawności fizycznej, intelektualnej i poznawczej. Regularny wysiłek intelektualny, na przykład rozwiązywanie krzyżówek, obniża ryzyko wystąpienia chorób neurodegeneracyjnych. Znaczenie ma też aktywizacja seniorów. Łatwiej o nią w dużych miejscowościach, gdzie działają Centra Aktywności Seniora i organizowane są różne warsztaty, dotyczące na przykład obsługi komputera. W mniejszych miejscowościach nie zawsze są zapewnione podobne możliwości, ale już wyjście na codzienny spacer z psem i rozmowy z członkami rodziny oraz przyjaciółmi ułatwiają długie utrzymanie sprawności.
Co dobrego
Pisząc o negatywnych stronach i zagrożeniach, warto wspomnieć także o pozytywach. Niektóre osoby starsze deklarują, że w tym wieku doceniają swoje ADHD, bo pomaga im zachować kreatywność i chęć podejmowania nowych wyzwań. Starość z ADHD nie musi więc być straszna, szczególnie jeśli ma się świadomość potencjalnych zagrożeń i troszczy się o siebie, pozostając pod profesjonalną opieką.
Źródła:
https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14737175.2016.1204914
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08039488.2019.1646804
Członkini Komisji Rewizyjnej
W Stowarzyszeniu zajmuje się przeprowadzaniem rekrutacji oraz pisaniem artykułów na stronę. Prowadzi szkolenia związane z tematem szeroko pojętej neuroatypowości oraz edukuje z zakresu języka inkluzywnego i dostępności. W mediach społecznościowych prowadzi profil samorzeczniczy „Kobieta z ADHD”. Studiuje pedagogikę specjalną i psychologię stosowaną na Uniwersytecie Jagiellońskim. Współtworzy grupę na Facebooku „Neuroatypowe nauczycielki, pedagożki i opiekunki”. Jest członkinią Rady Instytutu Pedagogiki. Interesuje się arteterapią oraz filozofią, w wolnych chwilach czyta książki, medytuje i spotyka się z przyjaciółmi.
